BO NADAL E GRAZAS POR SEGUIRDES ESTE BLOG!

POR DEREITO!... TERMOS DE DEREITO PENAL E CONSTITUCIONAL

Recentemente o Servizo de Normalización Lingüística da Universidade de Santiago de Compostela acaba de sacar á luz dous vocabularios: un de termos de dereito penal e outro, de constitucional.

Trátase de dous repertorios lexicográficos bilingües (galego-castelán), cuxo índice nos permite facer buscas inversas (de castelán a galego). Podemos descargarlos dende:

a) Termos esenciais de dereito penal. Conta con 858 entradas e ten en contas as modificacións introducidas o 22 de xuño de 2010. Foi elaborado por Miguel Abal (profesor de Dereito penal da USC) e Xusto A. Rodríguez Río (responsable da Área de terminoloxía do SNL da universidade compostelá -ollo! compostelán vs. compostelá).

b) Termos esenciais de dereito constitucional. Conta con 788 entradas e é da autoría de Begoña López Portas (profesora na USC) e foi coordinado por Xusto A. Rodríguez Río.

De seguro que nos serán de moita utilidade!

VERBOS CON ALTERNANCIA (capítulo I): ela segue ou ela *sigue?

A lingua galega posúe unha serie de verbos que presentan alternacia vocálica no Presente de indicativo. Vexamos como se conxuga o Presente de indicativo do verbo seguir: eu sigo, ti segues, el/ela/vostede segue, nós seguimos, vós seguides, eles/elas/vostedes seguen. Con todo, para algúns falantes esta conxugación, presente no galego estándar, convive con outra que presenta un predominio da vogal -i- (por exemplo, ti *sigues, el/ela/vostede *sigue... eles/elas/vostedes *siguen), da cal debemos fuxir cando queiramos empregar a lingua con corrección.

Do mesmo xeito que se conxuga o Presente de indicativo de seguir, tamén se conxugan outros catro verbos máis, que son: mentir, ferir, sentir e servir (e por suposto, os seus derivados: malferir, consentir...). Polo tanto, temos que conxugar: eu minto, ti mentes, el/ela/vostede mente, nós mentimos, vós mentides, eles/elas/vostedes menten; eu firo, ti feres, el/ela/vostede fere, nós ferimos, vós ferides, eles/elas/vostedes feren; eu sinto, ti sentes, el/ela/vostede sente, nós sentimos, vós sentides, eles/elas/vostedes senten; e eu sirvo, ti serves, el/ela/vostede serve, nós servimos, vós servides, eles/elas/vostedes serven.

Ollo! porque o Imperativo é: sigue ti, seguide vós; minte ti, mentide vós; fire ti, feride vós; sinte ti, sentide vós e sirve ti, servide vós. Leva precisamente a vogal -i- para distinguirse da segunda persoa singular do Presente de indicativo.

Habemos seguir estudando outros verbos que presentan alternancia vocálica!

UNHA NOVA FERRAMENTA... o GALEGOBOOK

Esta semana os medios de comunicación recollían o nacemento dun novo proxecto que compila máis dun cento de libros en galego en soporte electrónico e de diversas temáticas: sociolingüística, terminoloxía, dialectoloxía... O Galegobook. Este proxecto, sen ánimo de lucro, a pesar de estar aínda en construción, pretende ser un espazo en que compartir e intercambiar impresións sobre os libros, aos cales se pode acceder comodamente consultando o seu índice de autores ou de obras.

Neste caso, e dado que este blog está orientado ao estudo da linguaxe administrativa (e xurídica) galega, indicaremos algunhas obras, recollidas no Galegobook, que vos poden ser útiles para o desenvolvemento do voso traballo:

a) (Breve) manual de estilo universitario, da autoría de Manuel Bermúdez. Dun xeito claro e resumido recolle información relativa aos signos de puntuación, ao deseño do documento, dá pautas sobre como conseguir que a escritura sexa fluída e, finalmente, achega unha bibliografía útil.

b) Libro de estilo do Concello de Santiago, elaborado polo Departamento de lingua do dito concello, recolle apuntamentos gramaticais, ortográficos, sintácticos, notas relativas ao estilo e tamén propostas de modelos de documentos frecuentes na Administración local, que poden ser moi aproveitables para mellorarmos a nosa lingua.

c) Manual de estilo do Concello de Tomiño, elaborado por José Luís Iglesias. Contén apuntamentos ortográficos, gramaticais e sintácticos.

d) Abreviaturas, siglas, símbolos e léxico, obra de Manuel Bermúdez. Nunhas poucas páxinas podemos atopar recollidas as abreviaturas, siglas, acrónimos, símbolos xunto cunha listaxe de palabras e expresións dubidosas.

e) Breve guía para unha linguaxe non sexista, da autoría da área de Igualdade da Universidade de Vigo. En 12 páxinas dáse indicacións de como utilizar unha lingua o menos sexista posible: utilizando os colectivos, os dous xéneros, etc.

f) Recomendacións para unha linguaxe non discriminatoria na administración pública, elaborado polo Servizo de Igualdade da Xunta de Galicia.

g) Recomendacións para unha linguaxe non discriminatoria na Confederación Intersindical Galega, redactado pola Confederación.

h) Criterios para o uso da lingua e Sobre a calidade da nosa lingua, obras coordinadas por Goretti Sanmartín Rei que ofrecen criterios linguísticos e normas de estilo para os escritos procedentes da Universidade da Coruña. Son dous libros moi recomendables.

i) Curso de actualización da lingua e da linguaxe administrativa galegas, coordinado por Nel Vidal.

j) Curso de linguaxe administrativa, coordinado por Manuel Rico. É o texto que se manexa nos cursos de linguaxe administrativa.

k) Manual básico de documentación administrativa, coordinado por Manuel Rico e moi utilizado nos cursos de Linguaxe administrativa ofertados pola Secretaría Xeral de Política Lingüística.

l) Manual de documentos administrativos, editado polo Servizo de Publicacións da Universidade da Coruña, achega modelos de documentos.

m) Manual básico de documentación administrativa e xurídica, coordinado por Xoán Rivas é de interese xa que achega modelos de documentos xurídicos.

n) Termos esenciais de dereito constitucional (galego-castelán), elaborado por Begoña López e Xusto Rodríguez.

ñ) Glosario de termos xurídicos dubidosos (castelán-galego), elaborado por Martín Ramos Ínsua. A pesar da súa brevidade, é moi útil.

Parabéns pola iniciativa e esperamos que o Galegobook siga sumando libros!

BO DÍA DAS LETRAS GALEGAS E GRAZAS POLAS VOSAS 4.000 VISITAS!

Imos (e non vamos, que é imperativo) celebrar este 17 de maio cun poema do homenaxeado o Día das Letras Galegas 2011, o autor Lois Pereiro, e tamén quero aproveitar para agradecervos as vosas innumerables visitas. Grazas a todos e todas vós e espero que gocedes (non *disfrutedes) de moitos días das letras durante todo o ano!

THE FLOWERS OF FRIENDSHIP FADED

FRIENDSHIP FADED

Presentimos as horas do vrao
vivir de día
os futuros soños fríos

de amenceres de lúa con armarios
transparentes de ollos fríos
asesinos de princesas durmidas

en moreas de bebidas inocentes
reises da explosión solitaria
nun día escuro do país acusados de querer ser
ananos e vivir na herba
apuntándovos coa morte en decadencia
dende o día do viaxe
ou fuxida sentimental
oubeando (a chamada do bosco que se me
escondía)
o sonido
de senso desesperadoo sonido tráxico.

O éstase
en sorrisa vendo
como Piedad matabas aquil buraco escuro
con forma de crime
onde o silenzo ule
a tormenta nostálxica e neurótica
(un centro
neurótico pro
cun límite marcado nalgún sitio)
e non era a primeira vez
que o suicidio voaba no ceo da última paisaxe
Mary (buked and scorned)
xa o tiña visto
no ceo de California.

Lois Pereiro, Poemas para unha loia

UN AGASALLO... PARA CELEBRARMOS O DÍA INTERNACIONAL DO LIBRO

Aínda que un pouco tarde, disque (e non *dis que) máis vale tarde que nunca...

Nesta ocasión caeu nas miñas mans un clásico da literatura italiana, a tradución ao galego de Seda, de Alessandro Baricco, publicada pola editorial Rinoceronte no ano 2006, a cal nos vai servir para falar de dous xentilicios moi presentes na vida cotía e que ás veces se utilizan incorrectamente. Transcribo un capítulo:

"Hervé Joncour partiu cara ao Xapón a principios de outubro. Cruzou a fronteira francesa preto de Metz, atravesou as rexións de Württemberg e Baviera, entrou en Austria, foi en tren a Viena e a Budapest para acto seguido proseguir ata Kiev. Percorreu a cabalo dous mil quilómetros de estepa rusa, atravesou os Urais, entrou en Siberia, viaxou durante corenta días ata chegar ao lago Baikal, que a xente do lugar chamaba "o derradeiro". Bordeou o río Amur, costeando a fronteira chinesa ata o océano, e cando chegou ao océano ficou no porto de Sabirk dez días, ata que un barco de contrabandistas holandeses o levou a Cabo Teraya, na costa oeste do Xapón. O que atopou foi un país en desordenada espera dunha guerra que non daba estoupado. Viaxou durante días sen ter que facer uso da habitual prudencia, posto que parecía que o mapa dos poderes e as redes de control se disolveran ao seu redor ante a inminencia dunha explosión que as ía redeseñar totalmente. En Shirakawa, atopouse co home que o debía levar onda Hare Kei. Ao cabo de dous días a cabalo enxergaron a vila. Hervé Joncour continuou a pé para que a nova da súa chegada á aldea puidese chegar antes ca el."

a) Debemos ter en conta que o xentilicio (ou nome das persoas que habitan nun lugar) do Xapón é xaponés para o xénero masculino e xaponesa para o feminino. Pero, tamén podemos utilizar nipón, nipoa (ollo! non *nipona). Por ex. Esa xaponesa/nipoa fala moi ben o galego.

b) No caso dun habitante da China, falamos de chinés e chinesa, formas que funcionan ben como adxectivos (por ex. Gústame a comida chinesa) ben como substantivos (por ex. Ese home é chinés). Cómpre lembrar que chinés tamén é o nome que se lle dá a cada unha das linguas faladas na China (por. ex. Hei aprender chinés mandarín). A forma chino resérvase para referirse ao porco, quino, cocho, marrán...

Rematamos desexándolle unha rápida recuperación ao país nipón!

O BARBEIRO SANGRADOR DE ALLARIZ

No Arquivo Histórico Provincial de Ourense (AHPOu) custódiase un documento ben curioso que quero compartir con todos e todas vós. O texto é unha carta de licenza (ollo! non *licencia), datada en 1591, na cal se lle concede o título de barbeiro flebotomiano a un veciño de Allariz chamado Juan Castro.

O documento ao que no referimos está redactado en castelán, pero recollémolo aquí polo peculiar que resulta; ademais así recordamos como a lingua galega, de máximo esplendor durante a Idade Media, a fins desta época foi perdendo relevancia e paulatinamente sería substituída polo castelán na documentación pública e privada da época. Dito isto, no manuscrito, do cal imos ofrecer unha imaxe, recóllese o título de barbeiro flebotomiano (é dicir, coa autorización para ser sangrador) de Juan Castro, quen tivo que ir examinarse a Madrid para poder exercer a súa profesión na vila allaricense. Pero a día de hoxe relacionar o traballo de barbeiro coa de sangrador non ten moito sentido, con todo si o tivo a partir do medievo e ata ben entrada a Idade Moderna, dado que estes profesionais da coitela encargábanse tamén da extracción de moas e do sangue a través de samesugas e ventosas, nunha época na cal a evacuación do sangue do corpo considerábase que tiña fins terapéuticos.

Como se pode observar, o texto leva unha orla vermella (ollo! non *roxa), que simboliza a cor do sangue.

Para a elaboración desta entrada servinme dunha publicación periódica do AHPOu, chamada Fronda. Voandeira de Arquivo Histórico Provincial de Ourense, en concreto, ao número 18 (setembro-outubro 2008), motivo polo que quero agradecer ao persoal da dita institución a súa amabilidade e desexarlle unha longa vida a esta pequena, pero interesante publicación.

A PARES...

Nesta ocasión imos (ollo! vamos é imperativo) falar das denominacións que lles damos en galego aos dous nenos/as que nacen nun mesmo parto, xa que ás veces utilízanse formas incorrectas. A priori, empregamos a voz xemelgos, pero para ser máis exactos debemos ter en conta:

a) Se proceden dun único óvulo, que denominaremos, tecnicamente, xemelgos monocigóticos, uniovulares ou monoovulares. Neste caso normalmente utilizamos a forma xemelgos.

b) Se proveñen da fertilización de dous, tres ou máis óvulos. De ser así, podemos estar ante xemelgos bicigóticos ou biovulares, denominados acotío co castelanismo *mellizos; pois ben, é preciso lembrar que neste caso temos que botar man da denominación falsos/as xemelgos ou utilizar as palabras técnicas anteriormente citadas. Ademais, cando facemos referencia a máis de dous rapaces ou rapazas, debemos utilizar as denominacións trixemelgos, cuadrixemelgos...

Quen queira (e nunca *quenqueira) afondar algo máis sobre o tema pode consultar o Dicionario galego de termos médicos (http://www.xunta.es/linguagalega/arquivos/diccmedico.pdf) ou o Vocabulario de medicina galego-español-inglés-portugués (http://www.usc.es/snl/term/Vocabularios/medicina.pdf).

Aínda que non esteamos moi afeitos a falar de falsos xemelgos, hai outras linguas, como o portugués, que utilizan con total normalidade falsos gêmeos.

Velaquí as falsas xemelgas ou xemelgas bicigóticas Icía e Carmela, ás que vai dedicada esta entrada!

FALEMOS... DE VERBOS E PRONOMES

"Queríades un Vigo fermoso e humanizado. E o fixéchedes"... Este é o texto que podemos ler en varios carteis do PSOE espallados por toda a cidade de Vigo. Neste caso voume servir dos erros que presentan os ditos carteis para explicar e recordarvos a todos e todas algunhas cuestións sobre os verbos e a colocación do pronome.

a) VERBOS

No relativo aos verbos, non podemos esquecer que o Pretérito Imperfecto (tamén chamado Copretérito) presenta na 1ª persoa plural, é dicir queriamos (por exemplo: Queriamos un iPad para a oficina), e na 2º persoa plural, queriades (por exemplo: Queriades un iPad para a oficina), acentuación grave (tamén chamada paroxítona). Polo tanto, o paradigma é: eu quería, ti querías, el/ela/vostede quería, nós queriamos, vós queriades, eles/elas/vostedes querían.

Recordade que o Pretérito Perfecto (tamén chamado Pretérito de Indicativo) do verbo facer é: eu fixen, ti fixeches, el/ela/vostede fixo, nós fixemos, vós fixestes, eles/elas/vostedes fixeron. A 2ª persoa plural presenta como variante marioritaria -stes que é a solución elixida pola lingua estándar, pero dialectalmente, ou en certas zonas de Galicia, existen tamén as terminacións -*stedes (fixéstedes) e -*chedes (fixéchedes).

b) PRONOMES O pronome átono na lingua galega, en principio, sitúase despois do verbo (por exemplo: Chámome Moraima), pero hai certas partículas que obrigan á súa anteposición (por exemplo: Quen me colleu o lapis?). Velaquí, de xeito moi resumido, os casos en que o pronome debe colocarse antes do verbo: a) Nos enunciados negativos: Non o coñezo... b) Nas oracións interrogativas ou exclamativas introducidas por unha partícula (que, quen, cales, como, cando, onde…): Quen o dixo? Canto che deu!... c) Con algúns adverbios (aínda, alí, aquí, ata, ben, case, cedo, igual, incluso, mellor, mesmo, quizais, si, tamén, tarde, velaquí, xa etc.) e indefinidos (abondo, algo, alguén, ambos, calquera, nada, ninguén, nada, todos etc.) situados ao inicio da oración: Velaquí vos envío este arquivo, Ninguén me dixo nada… Outros adverbios e loc. adverbiais situados ao comezo da oración non obrigan á anteposición do pronome (hoxe, onte, mañá, pasadomañá, antano, hoxe en día, antes, daquela, entón, seguido, deseguido, ás veces, aos poucos, a miúdo, arriba, debaixo, adiante, detrás, lonxe, preto etc.): Mañá sabereino, Ás veces paréceste ao teu avó... Ademais, dependendo do significado, hai adverbios que obrigan ou non á anteposición do pronome: Logo (‘axiña’) me chamas por teléfono / Logo (‘despois’) chámasme por teléfono... d) As oracións subordinadas: Se o sabes, dimo canto antes... e) Nas perífrases verbais hai unha certa flexibilidade á hora de colocar o pronome; ben pode acompañar ao verbo auxiliar ben ao auxiliado: Quérelo ter, Queres lelo...

Finalmente, temos que recordar que en certos contextos enfáticos o pronome pode preceder ao verbo: O demo te coma! Explicado isto, os carteis que están colgados na cidade olívica deberían dicir: "Queriades un Vigo fermoso e humanizado. E fixéstelo".

Só espero que estes erros non se volvan repetir nun documento de tanta relevancia como é un cartel!

UNHA RECEITA MEDIEVAL PARA CURAR O CÓLERA

Sabemos que o cólera (con xénero masculino) é unha enfermidade de orixe asiática que debemos diferenciar da cólera (con xénero feminino), que fai referencia a un gran enfado. Precisamente para combater esta enfermidade no ano 1467 un documento custodiado na Catedral de Ourense recolle a seguinte receita que transcribo a continuación tal cal foi publicada no BRAG:

Receita contra o cólera

Tomen doce ou quince graos de loureiro secos e sean bien molidos et cercenidos et uueltos con una onza de agua rrosada et outro tanto de vinagre branco et vuelvan con ello doce ou quince gotas de leche de figuera, et si la leche non podieren aver tomen en su lugar dous ou tres leños de la figuera cortados non moy menudos et mezando todo con un palo de figuera, et denlo todo a beber colado al paciente dentro de las seis horas que le diese e cubranlo bien, et si sudare guardente la sudor, et con la gracia de nuestro Señor que el mundo de nada crió será libre et sano el que esto ficiere, enpero se fuero moço de poca edade o hombre que esto ficiere, enpero se fuero moço de poca edade o hombre de poca complesión denle la metad o las dos partes desti.

Como podemos ver, trátase dun documento escrito en galego e en castelán, cousa esperable se pensamos que a partir do séc. XV a lingua galega irá desaparecendo paulatinamente dos textos, tanto en prosa coma en verso.

UN AGASALLO DE REIS...

Comezamos un novo ano e con el tamén comezamos (sen n) a colgar novas entradas no blog. Neste caso imos falar dos Cantos de Reis, que son eses cantos destinados aos señores de Oriente, que disque se fomos bos ao longo do ano van ser moi xenerosos connosco (forma preferente fronte a con nós). Sexa conto ou non, velaquí vos queda unha ligazón para que escoitedes un destes cantares:
-Cantos de Reis (Na Lúa): http://www.coordinadoraendl.org/nadal2010/recursos/index.php?pax=pax2.php

Para aqueles que aínda non redactástedes a carta, velaquí tedes un modelo ben xeitoso proposto polo Servizo de Normalización Lingüística da Coruña: http://snlacorunha.blogaliza.org/files/2009/12/carta_reis.pdf

E se aínda non sabedes que agasallo mercar, podedes botarlle un ollo á revista Agasallo: http://www.agasallo.eu/

Moita sorte!